مرخصی و انواع آن | بررسی مرخصی در قانون کار

مرخصی، موضوعی مشخص شده در قانون کار برای تمامی کارکنان بخش های دولتی و خصوص است. این موضوع بع دلیل تنوع فراوان و مشمول شدن در حالت هایی مختلف به شکل هایی که در این مطلب معرفی شده است برای افراد می تواند استفادع شود.

مرخصی چیست؟

مرخصی یعنی جدا شدن موقتی افراد از محیط کار یا انجام وظایف روزانه کاری به‌منظور استراحت، تفریح و رسیدگی به امور شخصی خود. البته دلایل مرخصی گرفتن می‌تواند انجام امور دیگری مانند درمان یا تعطیلی و… نیز باشد. اغلب سازمان‌ها حق مرخصی مشخصی برای پرسنل و کارمندان خود در طول سال و ماه در نظر می‌گیرند. از سوی دیگر، وزارت کار نیز برای کسانی که طبق قوانین وزارت کار به فعالیت می‌پردازند، تعداد روزهای مشخصی به‌عنوان مرخصی تعیین کرده است.

مرخصی به انگلیسی تحت عنوان leave و vacation شناخته می‌شود. درصورتی‌که افراد برای درمان بیماری یا انجام امور شخصی مرخصی بگیرند و یا مرخصی بدون حقوق گرفته باشند، معمولاً به آن leave می‌گویند. کلمه vacation نیز به مرخصی‌های سالانه و تعطیلات خاص گفته می‌شود. علاوه بر این موارد، مرخصی ساعتی به انگلیسی نیز تحت عنوان hourly leave یا hourly time off شناخته می‌شود. مرخصی استعلاجی به انگلیسی عبارت است از sick leave و مرخصی زایمان به انگلیسی، maternity leave است که این موارد برای درمان بیماری و زایمان هستند. بااین‌وجود برای مرخصی گرفتن به انگلیسی می‌توان هر یک از این کلمات را در زمان مناسب به کار برد. 

🔶بیشتر بخوانید: خرید سیستم حضور و غیاب اداری حرفه ای

مرخصی طبق قانون کار

مرخصی در قانون کار انواع مختلفی دارد و به حق کارگران و کارمندان برای زمان استراحت و تعطیلات گفته می‌شود. بر اساس قانون کار، تمامی کارگران و کارمندان از مرخصی قانونی با مدت مشخصی برخوردار هستند که کارفرما موظف است تا این مرخصی‌ها را برای آنها لحاظ کند. مهم‌ترین انواع مرخصی قانون کار عبارت‌اند از: مرخصی زایمان، مرخصی سالیانه، مرخصی استعلاجی، مرخصی بدون حقوق و مرخصی رسمی. مرخصی‌های قانون کار را در بخش بعدی به‌صورت کامل شرح می‌دهیم تا کاملاً با این مرخصی آشنا شوید و شرایط آن را بدانید. لازم به توضیح است که مرخصی پرسنل طبق قانون کار بر اساس شرایط افراد می‌تواند یکی از موارد ذکر شده در فوق باشد. در واقع شرایط افراد تعیین‌کننده نوع مرخصی آنها طبق قانون کار ایران است. همچنین باید اشاره داشته باشیم که مرخصی قانون کار در ایران با سایر کشورها متفاوت است و درصورتی‌که کارفرما این حق را از پرسنل بگیرد، امکان پیگرد قانونی برای کارکنان وجود خواهد داشت. 

مرخصی چگونه حساب می‌شود؟

مطابق با قانون کار، هر کارگر می‌تواند سالی 30 روز مرخصی با حقوق داشته باشد. در واقع این مرخصی به تناسب مدت‌زمان کار در سال تعیین می‌شود. به صورتی که اگر کارگر تمام سال در محل کار حضور داشته باشد به او 30 روز مرخصی استحقاقی تعلق می‌گیرد. اما اگر کارگر کمتر از یک سال در محل کار حضور داشته باشد، تعداد روزهای مرخصی برای او به نسبت مدت‌زمان اشتغالش محاسبه می گردد. بر این اساس فرمول محاسبه مرخصی عبارت است از:

تعداد روزهای مرخصی = (تعداد روزهای کارکرده) × (۳۰ روز / ۳۶۵ روز) 

انواع مرخصی در قانون کار

مرخصی انواع مختلفی دارد که برای نیروهای کاری بر حسب شرایط تعیین می‌شود. مهم‌ترین انواع مرخصی مواردی به شرح زیر هستند:

1. مرخصی استحقاقی قانون کار

مرخصی استحقاقی قانون کار به‌نوعی مرخصی گفته می‌شود که به‌صورت سالانه به کارگران اختصاص می‌یابد. این نوع مرخصی برای تفریح، استراحت و امور شخصی نیروهای کاری است. از مهم‌ترین مسائل در مورد مرخصی استحقاقی قانون کار باید به این موضوع اشاره کنیم که مرخصی‌های استحقاقی با حقوق هستند و یکی از حقوق اصلی قانونی برای کارگران در نظر گرفته می‌شوند. استحقاق مرخصی کارگران حق قانونی آنها است و بدون آنکه از درآمدشان کسر شود، باید مرخصی استحقاقی به آنها تعلق گیرد.

لازم به ذکر است که مرخصی استحقاقی کارمندان و کارگران یکسان است؛ اما تفاوت‌هایی میان آنها وجود دارد. به‌عنوان‌مثال: کارگران باید از مرخصی استحقاقی خود در طول سال استفاده کنند. اما کارمندان دولتی حتی اگر در طول یک سال از مرخصی خود استفاده نکنند، مرخصی آنها به سال بعد منتقل می‌شود. مطابق با قانون وزارت کار، مرخصی استحقاقی هر ماه برای کارمندان یا کارگران حدود 2.5 روز است و بر اساس مدت زمانی که فرد در محیط کار مشغول به کار است، محاسبه می‌شود.

2. مرخصی استحقاقی پرسنل شیفتی/مرخصی استحقاقی نوبت‌کاری

 مرخصی استحقاقی برای پرسنل شیفتی نیز لحاظ شده است که به آن مرخصی استحقاقی نوبت‌کاری نیز می‌گویند. کارمندان یا کارگرانی که به‌صورت شیفتی مشغول به کار هستند از 30 روز مرخصی استحقاقی سالانه برخوردارند؛ اما نکته قابل توجه در خصوص مرخصی پرسنل شیفتی آن است که 4 روز از مرخصی آنها باید به‌صورت متوالی باشد. لازم به توضیح است که روزهای تعطیل رسمی یا جمعه، مرخصی حساب نمی شوند و اگر کارگری در این روزها شیفت کاری داشته باشد، باید از یک روز تعطیلی جبرانی با حقوق برخوردار شود. 

3. مرخصی استحقاقی پاره‌وقت (بخشنامه مرخصی ساعتی کارمندان)

کارمندان و کارگران پاره‌وقت نیز طبق قانون کار از مرخصی استحقاقی بهره‌مند هستند. مرخصی استحقاقی پاره‌وقت بر اساس ساعات کاری محاسبه می‌شود. به‌عنوان‌مثال اگر یک کارگر 20 ساعت در یک هفته کارکرده باشد، مرخصی استحقاقی سالانه او 25 روز در نظر گرفته می‌شود. دررابطه‌با مرخصی نیروهای پاره‌وقت باید اشاره کنیم که این افراد نیز از تعطیلات رسمی برخوردارند و اگر در روز تعطیل کار کنند باید یک روز تعطیلی جبرانی با حقوق به آنها تعلق گیرد. 

4. مرخصی استحقاقی عقد

چنانچه کارگر یا کارمند برای مراسم عقد خود بخواهند مرخصی بگیرند، مرخصی آنها از نوع استحقاقی در نظر گرفته می‌شود و با حقوق است. مرخصی استحقاقی عقد از شرایط عمومی مرخصی برخوردار است و تفاوتی با دوران دیگر ندارد. 

5. مرخصی استحقاقی عروسی | مرخصی ازدواج/ مرخصی جهت ازدواج/ مرخصی استحقاقی ازدواج

مرخصی استحقاقی عروسی (مرخصی ازدواج کارمندان) که به آن مرخصی ازدواج یا مرخصی استحقاقی ازدواج نیز گفته می‌شود با مرخصی عقد متفاوت است. در واقع مرخصی استحقاقی ازدواج، یک نوع مرخصی خاص و ویژه است که به کارمندان یا کارگرانی که می‌خواهند ازدواج کنند و یا جشن ازدواج بگیرند، تعلق داده می‌شود. مرخصی ازدواج با حقوق است و کارفرما طبق قانون وزارت کار موظف است که در این شرایط حقوق کارگر یا کارمند را در روز مرخصی او پرداخت کند. چنانچه کارفرما شرایط قانون کار برای مرخصی جهت ازدواج را رعایت نکند، امکان برخورد قانونی با او وجود دارد. مدت‌زمان مرخصی عروسی در قانون کار 3 الی 5 روز در نظر گرفته شده است و از حقوق کامل برخوردار است؛ از سوی دیگر باید اشاره کنیم که مرخصی عروسی در قانون کار به کسانی تعلق می‌گیرد که به‌صورت قانونی قصد ازدواج دارند. همچنین اگر نیروی کاری بخواهد بیشتر از مدت ذکر شده در مرخصی بماند باید از نوع دیگر مرخصی برای مراسم ازدواج خود استفاده کند. 

🔶 بیشتر بخوانید: شناوری ساعت کار چیست؟ | بررسی قانون شناوری ساعت کار

6. مرخصی عید نوروز کارگران

تمامی کارگران در بخش دولتی یا خصوصی از مرخصی عید نوروز برخوردار هستند. زیرا عید نوروز از تعطیلات رسمی مهم کشور است. مدت‌زمان مرخصی عید نوروز کارگران به توافقات داخلی سازمان یا تصمیمات رسمی کشور بستگی دارد. مطابق با قانون کار، مرخصی عید نوروز کارگران از روز اول تا سوم فروردین است و از مرخصی‌های با حقوق محسوب می‌شود. چنانچه کارگری در این روزها کار کند باید حقوق اضافی از کارفرما دریافت نماید. دررابطه‌با روزهای مرخصی عید نوروز کارگران باید اشاره کنیم که اگر کارگری بخواهد تعداد روزهای بیشتری در مرخصی بماند باید از مرخصی استحقاقی خود استفاده کند. 

7. مرخصی استحقاقی تولد فرزند| قانون کار مرخصی تولد فرزند | مرخصی استحقاقی زایمان

مرخصی استحقاقی تولد فرزند یکی از انواع مرخصی است که طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران برای نیروهای کاری که صاحب فرزند می‌شوند، در نظر گرفته شده است. بر اساس مرخصی استحقاقی تولد فرزند، تمامی آقایان که در سازمان‌های دولتی، عمومی و غیردولتی کار می‌کنند در هنگام تولد فرزند از 3 روز مرخصی تشویقی برخوردار خواهند بود. علاوه بر آن، قانون کار مرخصی تولد فرزند، دو هفته مرخصی با حقوق و مزایا برای نیروهای کاری مرد از زمان تولد فرزند نیز در نظر گرفته است. تمامی نیروهای کاری مرد بدون در نظر گرفتن آنکه همسر آنها شاغل است یا خانه دار، می‌توانند از این مرخصی بهره ببرند. لازم به ذکر است که مرخصی استحقاقی زایمان قابل انتقال به زمان دیگر نیست و باید در زمان تولد فرزند از آن استفاده کرد. این نوع مرخصی تحت عنوان مرخصی زایمان کارمندان مرد یا مرخصی زایمان مردان قانون کار نیز شناخته می‌شود و به آقایانی که پدر می‌شوند، اختصاص دارد.

مرخصی استحقاقی تولد فرزند به بانوان شاغل نیز تعلق دارد که به آن مرخصی استحقاقی زایمان یا مرخصی قبل از زایمان نیز می‌گویند. مرخصی استحقاقی زایمان از مهم‌ترین حقوق قانونی بانوان شاغل محسوب می‌شود. تمامی بانوان در دوره زایمان، بارداری و پس از زایمان از این مرخصی برخوردار خواهند بود. مدت‌زمان مرخصی استحقاقی زایمان برای بانوان 9 ماه یا 270 روز است. اما این مدت‌زمان بر اساس نظر پزشک قابل افزایش است. بانوان شاغل در این مدت‌زمان حقوق دریافت می‌کنند؛ اما حقوق آنها از سوی سازمان تامین اجتماعی پرداخت می‌شود و کارفرما مسئول پرداخت حقوق آنها نیست. به همین دلیل لازم است که حق بیمه قبل از زایمان در مدت مشخصی پرداخت شده باشد. این مدت‌زمان معمولاً 60 روز پرداخت حق بیمه در سال قبل از زایمان است. 

8. مرخصی استحقاقی نیروهای شرکتی

مرخصی استحقاقی نیروهای شرکتی همچون مرخصی کارگران مشمول قانون کار است و برای استراحت، تجدید قوا یا انجام امور شخصی به نیروهای شرکتی اختصاص داده می‌شود. در نتیجه نیروهای شرکتی نیز مطابق با قانون کار می‌توانند سالانه 30 روز یعنی ماهی 2.5 روز مرخصی استحقاقی داشته باشند. اما چنانچه مرخصی تعیین شده توسط یک شرکت از این میزان کمتر باشد، آن قسمت از قرارداد یا آیین نامه شرکت فاقد اعتبار قانونی است. 

9. مرخصی فوت اقوام درجه یک (مرخصی فوت بستگان درجه یک)

مرخصی فوت در گروه مرخصی‌های اضطراری قرار می‌گیرد که از نوع با حقوق است. این نوع مرخصی انواع مختلفی دارد و متناسب با نسبت شخص فوت شده تعیین می‌شود. مرخصی فوت اقوام درجه یک، کارکنان از این مرخصی برخوردار می‌شوند. اقوام درجه یک عبارت‌اند از: پدر، مادر، همسر، فرزند، خواهر و برادر. مرخصی فوت اقوام درجه یک معمولاً در سازمان‌ها و شرکت‌ها 3 روز تعیین می‌شود؛ اما در برخی از سازمان‌ها این مدت‌زمان بیشتر یا کمتر است.

 لازم به ذکر است که این مرخصی به‌صورت جداگانه از مرخصی استحقاقی به افراد تعلق می‌گیرد. همچنین باید اشاره کنیم که هیچ نوع مرخصی به‌عنوان مرخصی فوت بستگان یا مرخصی فوت نزدیکان در نظر گرفته نشده است. بااین‌وجود چنانچه پدربزرگ، مادربزرگ، عمو، عمه، دایی یا خاله فوت کنند، نمی‌توان از مرخصی فوت بهره برد؛ مگر آنکه شرکت مورد نظر این نوع مرخصی را برای پرسنل خود در نظر گرفته باشد.

مرخصی فوت منسوبین عبارتی است که به‌وفور در خصوص مرخصی مطرح می‌شود. منسوبین بستگان نسبی و سببی هستند که در این میان، بستگان نسبی عبارت‌اند از: پدر، مادر، خواهر، برادر، شوهر و فرزند. از سوی دیگر بستگان سببی عبارت‌اند از: مادرزن، پدرشوهر، مادرشوهر، پدرزن، خواهرشوهر و… بستگان نسبی و سببی از بستگان نزدیک به‌حساب می‌آیند و مرخصی فوت منسوبین به آنها تعلق می‌گیرد که به مدت 3 روز است. اما این نوع مرخصی به اقوام درجه دو و دورتر نسبت داده نمی‌شود. 

10. مرخصی منفی در قانون کار

مرخصی منفی در قانون کار یک اصطلاح رایج است و به وضعیتی اشاره دارد که نیروی کاری بیشتر از میزان مرخصی استحقاقی خود در طول سال به مرخصی رفته است. در نتیجه مرخصی او منفی می‌شود و در این شرایط بر اساس نظر کارفرما تصمیمات مختلفی گرفته می‌شود. به‌عنوان‌مثال: ممکن است که نیروی کاری اخراج شود یا از حقوق و مزایای پایان کار او کسر گردد. 

11. مرخصی حج تمتع کارمندان دولت | مرخصی حج

مرخصی حج از انواع خاص مرخصی در ایران است که از نوع با حقوق محسوب می‌شود. کارکنانی که بخواهند مناسک حج واجب را به جا بیاورند، از مرخصی حج برخوردار خواهند بود. مدت‌زمان مرخصی حج یک ماه است و هر نیروی کاری فقط یک‌بار در طول خدمت خود می‌تواند این مرخصی را داشته باشد. لازم به توضیح است که نیروهای کاری برای بهره‌بردن از این مرخصی باید مدارک مربوط به اعزام رسمی خود به حج را در اختیار کارفرما قرار دهند. مرخصی حج تحت عنوان مرخصی حج تمتع نیز شناخته می‌شود و به حج عمره یا غیر واجب اختصاص ندارد. در نتیجه کسانی که بخواهند حج عمره بروند، از این مرخصی بهره‌مند نخواهند شد. مرخصی حج تمتع کارمندان دولت و مراکزی که طبق قانون کار فعالیت می‌کنند، از مرخصی استحقاقی کسر نمی‌شود و به‌صورت جداگانه به افراد اختصاص می‌یابد. 

12. مرخصی روز کارگر

11 ام اردیبهشت روز کارگر شناخته می‌شود که نکات مهمی در مورد آن در ایران وجود دارد. درواقع روز کارگر در ایران به‌عنوان تعطیل رسمی حساب نمی‌شود و کارفرماها موظف به تعطیل کردن نیروهای کاری خود در این روز نیستند. اما بسیاری از سازمان‌ها و نهادها برای قدردانی از نیروهای کاری خود، این روز را به‌صورت داطلبانه تعطیل می‌کنند یا برای کارگران در این روز شیفت کاری صبح در نظر می‌گیرند. علاوه بر آن، ممکن است که کارگران در کنار مرخصی روز کارگر از پاداش یا مراسم تقدیر نیز برخوردار گردند. 

13. مرخصی نگهبانان شیفتی

مرخصی نگهبانان شیفتی، شب‌کار یا شیفت گردان مطابق با قانون کار تعیین می‌شود. اما مرخصی این دسته از نیروهای کاری با افراد دیگر متفاوت است. درصورتی‌که نگهبان شیفتی یک کارگر تمام‌وقت باشد، 30 روز مرخصی در سال و 2.5 روز مرخصی در ماه به او اختصاص می‌یابد. درصورتی‌که نگهبان در روز کاری تعیین شده در شیفت خود حضور پیدا نکند به منزله یک روز مرخصی برای او حساب می‌شود. به‌صورت واضح تر چنانچه یک نگهبان شیفتی که روزهای شنبه، دوشنبه و چهارشنبه شیفت دارد، در روز سه شنبه بخواهد به مرخصی برود، این روز برای او اصلا به‌عنوان مرخصی محسوب نمی‌شود؛ زیرا سه شنبه روز تعطیل او است. اما اگر نگهبان بخواهد در روز دوشنبه که شیفت کاری او است، مرخصی بگیرد، این روز به‌عنوان مرخصی استحقاقی برای او لحاظ می‌شود. 

14. مرخصی اقماری

مرخصی اقماری یکی از انواع مرخصی است و به کسانی تعلق می‌گیرد که در شرایط خاصی کار می‌کنند. به‌عبارت‌دیگر، کسانی که در شهرهای دوردست، مناطق نفتی، معدنی یا مناطق غیرمتمرکز مشغول به کار هستند، از مرخصی اقماری برخوردار می‌شوند. در واقع مرخصی اقماری مختص کسانی است که برای مدت طولانی در محیط کار هستند و برای مدت مشخصی از محیط کار دور می‌شوند و به منزل خود می‌روند. مرخصی اقماری بین چند روز یا چند هفته است و کارکنان باید حتماً به مدت 2 ماه یا بیشتر در محیط کار حضور داشته باشند تا بتوانند این مرخصی را دریافت کنند. همچنین لازم به ذکر است که کارکنان از چندین دوره مرخصی اقماری در طول سال برخوردار خواهند بود. 

15. مرخصی ساعتی | ضوابط مرخصی ساعتی

مرخصی ساعتی کمتر از یک روز است و به‌صورت ساعتی محاسبه می‌شود. با مرخصی ساعتی کارکنان می‌توانند ساعات مشخصی از روز کاری خود را برای انجام امور مورد نظر به مرخصی بروند. با این شرایط مرخصی کارکنان به‌صورت یک روز کامل حساب نمی‌شود. در برخی از سازمان‌ها کسر از حقوق به دلیل مرخصی ساعتی به کارکنان تعلق می‌گیرد و بر اساس ساعاتی که آنها در محل کار حضور نداشته‌اند از حقوق آنها کسر می‌شود. ضوابط مرخصی ساعتی بدین شکل است که تعداد ساعت‌های مرخصی مجاز است و بر اساس ضرورت به کارکنان این مرخصی تعلق می‌گیرد. 

16. مرخصی شیفت 12 ساعته

کارکنانی که در شیفت‌های کاری طولانی یعنی 12 ساعته مشغول به کار هستند، امکان استفاده از مرخصی شیفت 12 ساعته را خواهند داشت. مشاغلی همچون نگهبانی، کار در صنایع، بیمارستان ها، نیروگاه ها و … معمولاً از این نوع مرخصی بهره‌مند می‌شوند. مرخصی شیفت 12 ساعته به این شکل است که کارکنان 12 ساعت در محل کار حضور دارند و پس از پایان این مدت‌زمان به مرخصی می‌روند. کارکنانی که 12 ساعت کار می‌کنند از 24 ساعت استراحت برخوردار هستند؛ زیرا مدت‌زمان کاری آنها زیاد است و فشار جسمی و روحی به کارکنان وارد می‌شود. علاوه بر مرخصی شیفت 12 ساعته که به میزان 24 ساعت است، کارکنان 12 ساعته از مرخصی‌های استحقاقی، اضطراری و روزهای تعطیل نیز برخوردار خواهند بود. 

17. مرخصی شیفت 24 ساعته

برخی از گروه‌های کاری از شیفت 24 ساعته برخوردار هستند و باید 24 ساعت مداوم در محل کار حضور داشته باشند. مرخصی شیفت 24 ساعته به‌صورت 48 یا 72 ساعت استراحت است که حق قانونی نیروهای کاری محسوب می‌شود. کسانی که شیفت کاری 24 ساعته دارند، اگر بخواهند در روز  شیفت خود در محل کار حاضر نشوند باید مرخصی استحقاقی بگیرند و برای آنها در این شرایط یک روز مرخصی کامل در نظر گرفته می‌شود که از مرخصی سالانه آنها کم می‌شود؛ اما استراحت 48 یا 72 ساعته در زمان خارج از شیفت کاری، موجب کسر از حقوق این افراد نمی‌شود و از روزهای مرخصی آنها نمی کاهد. 

18. مرخصی روزانه | مرخصی استحقاقی روزانه

مرخصی روزانه به‌نوعی از مرخصی گفته می‌شود که کارکنان یک روز کامل در محل کار حضور نداشته باشند. هدف از دریافت مرخصی روزانه می‌تواند مواردی همچون استراحت، امور شخصی، درمان و… باشد. مرخصی استحقاقی روزانه عنوان دیگری است که برای مرخصی روزانه به کار می‌رود. به‌عبارت‌دیگر می‌توان گفت که مرخصی استحقاقی و استعلاجی از انواع مرخصی‌های روزانه محسوب می‌شوند.  مرخصی روزانه طبق قانون کار با حقوق است و بخشی از مرخصی سالانه محسوب می‌شود. تمامی کارگران و کارمندانی که در شرکت‌ها و نهادهای دولتی یا خصوصی کار می‌کنند و از بیمه تأمین اجتماعی برخوردار هستند، مرخصی روزانه قانون کار خواهند داشت. قانون مرخصی روزانه اداره کار این مرخصی را به صورتی در نظر گرفته است که کارکنان می‌توانند به‌صورت روزانه یا چند روز متوالی از این مرخصی بهره ببرند. 

بیشتر بخوانید: جمعه کاری | فرمول محاسبه حق الزحمه کار در جمعه ها

19. مرخصی استعلاجی (قانون مرخصی استعلاجی کارمندان رسمی)

یکی دیگر از انواع مرخصی تحت عنوان مرخصی استعلاجی شناخته می‌شود که به زمان بیماری نیروهای کاری مربوط می‌شود و همراه با حقوق است. برای مرخصی استعلاجی باید تأییدیه پزشک به اشخاص داده شده باشد و نیروی کاری بتواند در دوره بیماری از کارکردن معاف باشد. کسانی که از مرخصی استعلاجی استفاده می‌کنند از حقوق یا مزایای خود بی‌بهره نمی‌مانند و تمامی این موارد به آنها کامل تعلق می‌گیرد. دررابطه‌با این نوع مرخصی باید به این موضوع نیز اشاره کنیم که حقوق افراد در زمان مرخصی استعلاجی از سوی بیمه پرداخت می‌شود و کارفرما مسئول پرداخت آن نیست. کارکنان می‌توانند به مدت چند روز یا چند ماه با گواهی پزشکی از مرخصی استعلاجی استفاده کنند و بیمه باید حتماً این مرخصی را تأیید کرده باشد.

• مرخصی استعلاجی سقط‌جنین به بانوان شاغل اختصاص داده می‌شود؛ بانوانی که سقط‌جنین کرده باشند، امکان استفاده از این مرخصی را خواهند داشت. در نتیجه این افراد می‌توانند پس از سقط‌جنین به استراحت بپردازند تا بهبودی روحی و جسمی پیدا کنند. برای مرخصی استعلاجی سقط‌جنین باید گواهی پزشک متخصص وجود داشته باشد و بیمه تأمین اجتماعی آن را پوشش دهد. مدت‌زمان مرخصی استعلاجی سقط‌جنین بین 1 الی 3 هفته است.
• مرخصی استعلاجی کارمندان دولت: مرخصی استعلاجی به کارمندان دولت نیز با حقوق و مزایای کامل اختصاص داده می‌شود. هدف از این مرخصی همانند موارد ذکر شده در فوق، درمان و بهبودی نیروی کاری است. سقف مرخصی استعلاجی کارمندان دولت 4 ماه در سال است و اگر کمیسیون پزشکی آن را تایید کند، امکان افزایش مدت مرخصی تا یک سال نیز وجود دارد.
• مرخصی استعلاجی همراه بیمار: یکی دیگر از انواع مرخصی استعلاجی تحت عنوان مرخصی استعلاجی همراه بیمار شناخته می‌شود. این مرخصی به اقوام درجه یک فرد بیمار تعلق می‌گیرد. به‌عنوان‌مثال اگر همسر، فرزند، مادر، پدر و یا اقوام نزدیک یک نیروی کاری در بستر بیماری باشند و به همراه نیاز داشته باشند، مرخصی استعلاجی همراه بیمار به این شخص تعلق می‌گیرد. هدف از مرخصی استعلاجی همراه بیمار آن است که شخص بتواند در زمان بستری همراه بیمار بماند. ازآنجایی‌که این نوع مرخصی به شکل صریح در قانون کار مشخص نشده است، برخی از سازمان‌ها به‌جای این گزینه از مرخصی استعلاجی یا ارفاقی برای نیروهای خود استفاده می‌کنند. حقوق کارگر در زمان مرخصی استعلاجی همراه بیمار به او پرداخت می‌شود و مدت‌زمان آن معمولاً 1 الی 3 روز است.
• دلایل مرخصی استعلاجی در بارداری: بانوان شاغل در دوران بارداری علاوه بر مرخصی زایمان می‌توانند از مرخصی استعلاجی در بارداری نیز استفاده کنند. این مرخصی به دلایل پزشکی خاص به بانوان اختصاص داده می‌شود و به تأییدیه پزشک نیاز دارد. دلایل مرخصی استعلاجی در بارداری می‌توانند مواردی همچون تهوع شدید، فشارخون بارداری، درد شدید شکم یا کمر، امکان سقط‌جنین، بارداری چندقلویی و… باشد. لازم به ذکر است که مرخصی استعلاجی در بارداری به دوران بارداری اختصاص داد و با مرخصی زایمان متفاوت است.

20. مرخصی تعلیقی چیست؟

مرخصی تعلیقی به‌صورت مستقیم در قانون کار ایران تعریف نشده است؛ اما در ادارات از آن استفاده می‌شود. این نوع مرخصی به زمانی اختصاص دارد که رابطه نیروی کاری و کارفرما برای مدتی قطع شود؛ اما مجدداً این رابطه ادامه یابد. در این شرایط زمانی که نیروی کاری به محل کار خود بازمی‌گردد، می‌تواند درخواست کند که مرخصی‌های استحقاقی سالانه که مربوط به زمان تعلیق هستند، به او اختصاص داده شود. تعلیق نیروی کاری می‌تواند به دلیل بازداشت کارگر، بسته شدن شرکت یا سازمان، مرخصی بدون حقوق بلندمدت و یا اعزام به سربازی باشد. 

21. مرخصی اجباری

مرخصی اجباری به درخواست نیروی کاری نیست؛ بلکه به‌اجبار کارفرما و به علت دلایل بیرونی به نیروی کاری تحمیل می‌شود. به‌عنوان‌مثال در مواقعی که شرایط کار برای کارفرما بحرانی باشد و از عهده اداره مجموعه خود بر نیاید، مرخصی اجباری برای نیروهای کاری در نظر می‌گیرد. 

🔶بیشتر بخوانید: مرخصی اربعین | شرایط استفاده و میزان مرخصی برای راهپیمایی اربعین

22. مرخصی ماهانه طبق قانون کار

مرخصی ماهانه طبق قانون کار یک مفهوم رسمی ندارد و چنین مرخصی وجود ندارد. اما کارکنان می‌توانند مرخصی‌های سالانه خود را تقسیم‌بندی کنند و به‌صورت ماهیانه از مرخصی استحقاقی خود استفاده نمایند. به‌عنوان‌مثال اشخاصی که در سازمان‌های دولتی یا خصوصی کار می‌کنند و در طول سال از مرخصی‌های استحقاقی خود استفاده نکرده‌اند، قادرند تا یک ماه کامل را به مرخصی بروند. در چنین شرایطی فرد مورد نظر تا انتهای سال هیچ مرخصی استحقاقی دیگری ندارد. زیرا از تمامی مرخصی یک سال خود به‌صورت یکجا استفاده کرده است. این شخص می‌تواند از سایر انواع مرخصی‌های خود در صورت نیاز استفاده کند. 

23. مرخصی سالانه طبق قانون کار

مرخصی سالانه طبق قانون کار یکی از اصلی‌ترین حقوق کارکنان و کارگران است. با مرخصی سالانه کارگران می‌توانند در طول سال مدتی را به استراحت بپردازند و یا امور شخصی خود را انجام دهند. مرخصی سالانه کارگران مطابق با ماده 64 قانون کار ایران است و به‌تمامی افراد تعلق می‌گیرد. اگر می خواهید بدانید که مرخصی سالانه چند روز است، باید گفت که مرخصی سالانه طبق قانون کار 30 روز در نظر گرفته شده است که 4 جمعه نیز در آن لحاظ شده است. بنابراین کارگران از 26 روز کاری واقعی مرخصی در سال برخوردار خواهند بود. 

24. مرخصی بدون حقوق

مرخصی بدون حقوق همان طور که از نام آن مشخص است به‌نوعی مرخصی گفته می‌شود که نیروی کاری در مدت‌زمان مرخصی هیچ حقوق یا مزایایی دریافت نمی‌کند. این نوع مرخصی به‌صورت مستقیم در قانون کار تعریف نشده است؛ اما در برخی از سازمان‌ها بر اساس توافق بین کارفرما و نیروی کاری این مرخصی به فرد تعلق می‌گیرد. مرخصی بدون حقوق مطابق با توافق کارفرما و نیروی کاری می‌تواند چند روز یا چند ماه باشد و مدت مرخصی در سوابق بیمه‌ای فرد حساب نمی‌شود.

ضوابط مرخصی بدون حقوق بدین شکل است که درخواست مرخصی باید به‌صورت کتبی توسط متقاضی نوشته شود و به تأیید کارفرما برسد. علاوه‌برآن، در سازمان‌های دولتی سقف مرخصی بدون حقوق مشخص است و حداکثر به مدت 2 سال در نظر گرفته می‌شود. در دوره مرخصی بدون حقوق رابطه میان نیروی کاری و کارفرما حفظ می‌شود. بدین معنا که نیروی کاری از کار خود اخراج نمی‌شود و در پایان مرخصی می‌تواند به محیط کار بازگردد. 

🔶بیشتر بخوانید: انواع نوبت کاری و شیفت کاری طبق قانون کار

25. مرخصی ارفاقی چیست؟

مرخصی ارفاقی در قانون کار تعریف نشده؛ اما کارفرما با میل خود می‌تواند این مرخصی را به پرسنل ارائه دهد. هدف از مرخصی ارفاقی معمولاً تشویق یا حمایت از نیروی کاری است و آن را به‌عنوان مرخصی فراتر از قانون در نظر می‌گیرند. مرخصی ارفاقی بر اساس نظر کارفرما می‌تواند بدون حقوق یا با حقوق باشد. دررابطه‌با مرخصی ارفاقی باید اشاره کنیم که این نوع مرخصی باعث کسر مرخصی استحقاقی سالانه نمی‌شود. 

26. مرخصی غیرموجه

درصورتی‌که نیروی کاری بدون هماهنگی قبلی یا دریافت مجوز غیبت کند و در محل کار حضور نیابد به آن مرخصی غیرموجه می‌گویند. زیرا این مرخصی از نظر قانونی غیرمجاز است و یک مشکل انضباطی محسوب می‌شود. افرادی که مرخصی غیرموجه داشته باشند معمولاً با تنبیه‌هایی همچون کسر از حقوق، ثبت غیبت در پرونده و برخورد انضباطی روبه‌رو خواهند شد. درصورتی‌که مرخصی غیرموجه بیشتر از 15 الی 30 روز طول کشیده باشد، کارفرما می‌تواند برای قطع همکاری یا فسخ قرارداد اقدام کند. 

27. مرخصی غیر استحقاقی

مرخصی غیر استحقاقی به مواردی گفته می‌شود که کارمند یا کارگر بخواهد بیشتر از سهمیه قانونی خود به مرخصی برود. به همین دلیل مرخصی غیر استحقاقی بر اساس نظر کارفرما می‌تواند با حقوق یا بدون حقوق باشد. به‌عبارت‌دیگر می‌توان مرخصی غیر استحقاقی را به‌عنوان مرخصی‌ای که خارج از ۳۰ روز مرخصی سالانه قانونی (استحقاقی) اعطا می‌شود، شرح داد. مرخصی‌های غیر استحقاقی به تأییدیه کتبی کارفرما نیاز دارند و باید حتماً در زمان تعیین شده از آنها استفاده شود.

نمونه فرم های درخواست مرخصی

• دانلود نمونه نامه اداری درخواست مرخصی
• دانلود نمونه فرم مرخصی پرسنل
• دانلود نمونه فرم مرخصی ساعتی
• دانلود نمونه فرم مرخصی ساعتی اداره کار
• دانلود نمونه فرم مرخصی ساعتی پرسنل
• دانلود نمونه فرم مرخصی روزانه
• دانلود نمونه نامه درخواست مرخصی روزانه
• دانلود نمونه نامه درخواست مرخصی بدون حقوق
• دانلود نمونه فرم مرخصی زایمان
• دانلود نمونه نامه مرخصی شیردهی
• دانلود برگه مرخصی پرسنل+ دانلود فرم مرخصی پرسنل
• دانلود نمونه فرم مرخصی ماهانه

ذخیره مرخصی چیست؟

ذخیره مرخصی که به آن مرخصی استحقاقی ذخیره شده نیز گفته می‌شود، بدین معنا است که نیروی کاری می‌تواند بخشی از مرخصی استحقاقی سالیانه خود را که در طول یک سال استفاده نکرده است به سال بعد منتقل کند. ذخیره مرخصی معمولاً فقط در مراکز و سازمان‌های دولتی امکان‌پذیر است و اغلب سازمان‌های خصوصی امکان انجام این کار را به پرسنل خود نمی‌دهند. از سوی دیگر، برخی از شرکت‌ها فقط اجازه انتقال بخشی از مرخصی را به پرسنل می‌دهند و برخی دیگر از شرکت‌ها اجازه می هند که تمامی مرخصی استحقاقی استفاده نشده به سال بعد انتقال داده شود. با این شرایط مانده ذخیره مرخصی استحقاقی که در طول یک سال کاری استفاده نشده است، سوخت نمی‌رود و می‌توان از این ذخیره مرخصی در سال بعد استفاده کرد. چنانچه مرخصی‌های استفاده نشده قابل ذخیره کردن نباشند و سازمان اجازه این کار را ندهد، نیروی کاری می‌تواند از آن تا انتهای سال جاری استفاده کند و یا کل ذخیره مرخصی را به‌صورت یک جا تا پایان سال به کار ببرد. 

محاسبه ذخیره مرخصی استفاده نشده به قوانین داخلی شرکت‌ها مربوط است و ممکن است که با قانون کار ایران متفاوت باشد. در کل محاسبه ذخیره مرخصی استفاده نشده به‌صورت سالیانه محاسبه می‌شود. روش محاسبه ذخیره مرخصی عبارت است از:

30 روز مرخصی استحقاقی سالیانه – تعداد روزهای مرخصی گرفته شده: ذخیره مرخصی استفاده نشده

لازم به ذکر است که مبنای محاسبه ذخیره مرخصی در اکثر سازمان‌ها، روزهای مرخصی استحقاقی نیروی کاری است؛ از سوی دیگر مبنا محاسبه مانده مرخصی تعداد روزهای مرخصی استفاده نشده از 30 روز مرخصی استحقاقی سالانه است. 

کاردکس مرخصی اکسل

کاردکس مرخصی در اکسل 

بازخرید مرخصی چیست؟ | بازخرید ایام مرخصی چیست؟

بازخرید مرخصی یا بازخرید ایام مرخصی به فرایندی گفته می‌شود که در آن یک نیروی کاری تعداد روزهای مرخصی استحقاقی خود را که مورد استفاده قرار نداده است، از کارفرمای خود خریداری می‌کند؛ بدین معنا که نیروی کاری به‌جای استفاده از مابقی روزهای مرخصی استحقاقی خود از کارفرما پول دریافت می‌کند. تمامی پرسنلی که نخواهند از مرخصی خود استفاده کنند، قادر به انجام این کار هستند. بازخرید مرخصی طبق قانون کار است؛ اما مشروط به نظر کارفرما است. لازم به توضیح است که بازخرید مرخصی طبق قانون کار فقط در صورتی امکان‌پذیر است که مدت قرارداد نیروی کاری به پایان رسیده باشد.

🔶بیشتر بخوانید: انواع قرارداد کاری + دانلود نمونه قرارداد کاری PDF و WORD

سؤالات متداول درباره مرخصی

آیا مرخصی استعلاجی بدون حقوق است؟

مرخصی استعلاجی می‌تواند از نوع با حقوق یا بدون حقوق باشد. چنانچه مدت‌زمان بیماری کوتاه و در حدود 4 روز باشد، نیروی کاری می‌تواند از مرخصی با حقوق استفاده کند.اما اگر مدت بیماری بیش از 4 روز باشد، مرخصی استعلاجی از نوع بدون حقوق خواهد بود.

مرخصی استعلاجی چند روز است؟

مرخصی استعلاجی همان طور که در بخش فوق اشاره شد، می‌تواند 4 روز یا بیشتر از 4 روز باشد.

مرخصی ساعتی کارمندان دولت با بخش خصوصی متفاوت است؟

بله، مرخصی ساعتی کارمندان دولت متفاوت است و بخشی از مرخصی استحقاقی محسوب می‌شود.

تاریخ استفاده از مرخصی چگونه تعیین می شود؟

تاریخ استفاده از مرخصی معمولاً با توافق بین کارگر و کارفرما تعیین می‌شود.

مرخصی فوت بستگان درجه دو است؟

این موضوع در قانون مشخص نشده است، اما طبقه ماده 73 می توان برای آن (در صورت رضایت کارفرما) تا 3 روز مرخصی با حقوق دریافت کرد.

مرخصی عروسی در قانون کار چقدر است؟

این مرخصی طبق ماده 73 قانون تا 3 روز با حقوق بوده و از مدت مرخصی استحقاقی سالانه نیز کسر نمی شود.

آیا کارفرما میتواند مرخصی ندهد؟

بله. این موضوع برای کارفرما قابل اجراست. مخصوصا اگر مرخصی استحقاقی نیز برای کارمند باقی نمانده باشد.

شرایط مرخصی و دریافت آن چگونه است؟

در ابتدا باید مرخصی درخواستی جزء مرخصی استحقاقی، مرخصی ازدواج، مرخصی فوت اقوام درجه 1 یا … باشد. ضمنا لازم است درخواست رسمی به کارفرما ارائه شود و کارفرما نیز موافقت را اعلام نماید.

مرخصی حج در قانون کار چگونه است؟

در قانون برای حج عمره مرخصی در نظر گرفته نشده است. البته برای حج واجب (تمتع) قانون یکبار حق استفاده برای کارمندان در نظر گرفته است.

مرخصی اضطراری در چه مواقعی به کارگر تعلق میگیرد؟

مرخصی اضطرای در صورت ازدواج دائم و فوت همسر، پدر، مادر و فرزندان به کارمندان تحقق می گیرد.

مرخصی منفی در قانون کار چیست؟

در واقع استفاده زودتر از موقع مرخصی (پیشخور کردن آن) را می گویند. البته در قانون کار ایران این موضوع پیش بینی نشده و رسمیت ندارد.

مرخصی زایمان در قانون چگونه است؟

مدت مرخصی زایمان ۹ ماه است و با پرداخت حقوق و مزایا توسط تأمین اجتماعی به زنان شاغل تعلق می‌گیرد.

جمع‌بندی

مرخصی از انواع مختلفی برخوردار است که اکثر آنها طبق قانون کار ایران و به‌صورت رسمی هستند. در این مطلب به‌تمامی انواع رسمی و غیررسمی مرخصی اشاره کردیم و آنها را مفصلاً شرح دادیم. مرخصی به‌تمامی کارکنان یک مجموعه در سازمان‌های دولتی یا خصوصی اختصاص داده می‌شود. کسانی که از سوی سازمان خود تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی قرار گرفته باشند از مرخصی مطابق با قانون کار برخوردار هستند. اما درصورتی‌که یک سازمان پرسنل خود را بیمه نکرده باشد، ممکن است که مرخصی در نظر گرفته شده برای کارمندان آن سازمان غیرقانونی و غیررسمی باشد. به‌صورت کلی انجام این کار غیرقانونی است و باید از فعالیت در چنین شرکت‌ها و سازمان‌هایی پرهیز شود تا بتوان از مزیت‌های مرخصی طبق قانون کار بهره‌مند شد.